De lokroep van plezier

De wereld gaat steeds meer lijken op de inmiddels bijna vergeten kermisattractie ‘Hobbel en de geit’: een rit met veel hobbels en de kans op een gratis ritje als je de kwast weet te grijpen.

Hobbels krijgen we meer dan genoeg voorgeschoteld door de afbraak van sociale voorzieningen en de bezuinigingen op onderwijs en zorg. Vooral vrouwen zijn daarvan de dupe. Door pensioenmalus en de loonblokkade, gekoppeld aan de duurdere winkelkar en hoge brandstofprijzen, komen steeds meer mensen aan het einde van de maand in de problemen. Dan wordt de lokroep van plezier om de zorgen  voor even te vergeten steeds sterker.

De woede en verbittering van kiezers in Sachsen-Anhalt zijn begrijpelijk. Een kwart van de bevolking leeft onder de armoedegrens, in onzekerheid over werk en inkomen. Het is een van de economisch zwakste deelstaten waarin jongeren geluk en een beter leven elders zoeken. De verkiezingswinst van de AfD is vanuit dat perspectief verklaarbaar. Met gratis bier en bratwurst, vergezeld van een scheldkanonnade tegen de overheid en andere politieke partijen, hebben ze veel kiezers weten over te halen.

Politici en commentatoren waarschuwen voor oprukkend rechts-extremisme. Voor een nieuwe bruine golf die de democratie in gevaar brengt. Allemaal waar. Maar wat moet je met plechtige verklaringen dat men ‘de zorgen van de kiezers serieus moet nemen’ om vervolgens over te gaan tot de orde van de dag?

Het is een beeld dat niet alleen opgaat voor een arme Duitse deelstaat, maar in steeds meer delen van Europa, ook voor België.

Elon Musk had maar twee woorden nodig. ‘Gut gemacht! schreef hij zondagavond onder een bericht van AfD-leider, Alice Weidel, die haar lijsttrekker Ulrich Siegmund feliciteerde met de uitslag in Sachsen-Anhalt.

Buiten Duitsland klonk het gejuich luider en minder ingetogen. Viktor Orbán, de Hongaarse oud-premier, feliciteerde Weidel, Siegmund en de hele AfD met wat hij een ‘aardverschuivingsoverwinning’ noemde. ‘Een enorme verkiezingsnacht voor Duitsland en Europa en dit is nog maar het begin’ schreef hij op X.

Donald Trump plaatste zonder commentaar een staafdiagram van de tussenstand op Truth Social, tussen tientallen andere berichten door. Een bericht dat evenveel zegt als een verklaring zou hebben gedaan.

Geert Wilders, PVV-leider in Nederland, feliciteerde de AfD in het Duits, kort en bondig. ‘Gratuliere’. 

Tom Van Grieken, voorzitter van Vlaams Belang, schreef op sociale media ‘Vandaag kijkt Duitsland, en terecht heel Europa, naar Sachsen-Anhalt’. Hij wenste Siegmund en de AfD succes. ‘Hier wordt over de toekomst van Duitsland en Europa beslist’, voegde hij eraan toe

Het gaat om meer dan vreemdelingenhaat. Precies daar zit de gevaarlijke kracht van extreemrechts. Het hoeft niet voor ieder probleem een oplossing te zoeken, maar slechts een schuldige aan te wijzen: de vluchteling, de Brusselse bureaucratie, de ‘linkse elite’, de klimaatactivist, …

En vooral: iedereen die niet tot ‘ons’ behoort.

Het is een beproefd recept. Eerst wordt een maatschappelijke onzekerheid omgezet in angst. Daarna krijgt die angst een gezicht. En ten slotte wordt dat gezicht tot oorzaak van alle ellende verklaard. Zo wordt ingewikkelde werkelijkheid heerlijk overzichtelijk.

Is de huur te hoog, zijn de wachtlijsten te lang en loopt de school vast? De migrant.

Het is politiek fastfood: goedkoop, gemakkelijk te consumeren en buitengewoon slecht voor de democratische gezondheid.

Er is iets dat meer zorgen baart dan de 44 procent voor de AfD en dat is de manier waarop gevestigde partijen de thema’s en taal van extreemrechts overnemen. Daarmee legitimeren ze niet alleen de boodschap van extreemrechts. Ze stemmen er impliciet mee in dat dit de juiste agenda zou zijn. Vervolgens hoeft extreemrechts alleen nog maar te roepen dat zij het allemaal wat harder, radicaler en consequenter willen.

En zo schuift het politieke midden langzaam op.

Democratie is meer dan eens in de vier jaar een vakje rood kleuren. Democratie betekent dat mensen het gevoel hebben dat ze meetellen. Dat hun zorgen worden gehoord. Dat hun kinderen een toekomst hebben. Dat werken loont. Dat een fatsoenlijke woning geen luxeproduct is. Dat ouder worden niet betekent dat je voortdurend bang moet zijn voor de volgende bezuiniging.

Wie die zekerheid niet biedt, moet niet verbaasd zijn wanneer mensen hun heil zoeken bij degenen die tenminste doen alsof ze eenvoudige antwoorden hebben.

Je bestrijdt extreemrechts niet door mensen die erop stemmen uit te schelden voor fascist, dommerik of racist. Daarmee win je hooguit het morele gelijk van de avond.

Je bestrijdt extreemrechts door de samenleving zó in te richten dat mensen minder reden hebben om bang, boos en wanhopig te zijn.

Door sociale zekerheid geen vies woord te vinden.
Door betaalbare woningen te bouwen.
Door publieke diensten overeind te houden.
Door ongelijkheid daadwerkelijk aan te pakken.
Door migratie niet te reduceren tot een verkiezingsposter.
Door beleid waarin mensen niet tegenover elkaar worden gezet, maar naast elkaar staan.

Het gevaar van extreemrechts begint niet op de dag dat een partij de absolute meerderheid behaalt. Het begint op het moment dat we het ‘zondebokkenverhaal’ accepteren. Dat we politici gaan geloven die zeggen: ‘Zo erg is het toch niet?’

Totdat het op een dag wél erg is.

 Benny AHLERS